استان گیلان با پهنهای به مساحت ۱۴۷۱۱ كیلومتر مربع در میان رشته كوههای البرز و تالش در ساحل دریای خزر و شمال ایران قرار گرفته است. شهرستانهای استان گیلان عبارتند از: آستارا، آستانه اشرفیه، بندرانزلی، اَملَش، رضوانشهر، سیاهکل، ماسال، رشت، رودبار، رودسر، شفت، صومعهسرا، طوالش، فومن، لاهیجان و لنگرود. شهر رشت مركز استان گیلان است. استان گیلان با استانهای اردبیل در غرب، مازندران در شرق، زنجان در جنوب و كشور تازه استقلال یافته آذربایجان و دریای خزر در شمال هم مرز و همسایه است.
این استان در سال ۱۳۷۵، حدود ۲۲۴۱۸۹۶ نفر جمعیت داشته است كه 46/83 درصد آن در نقاط شهری و ۱۵/۵۳ درصد بقیه در نقاط روستایی سكونت داشتهاند. ناهمواریهای استان از غرب به شرق شامل: طالش، ماسوله و پشته كوه و رشته كوه البرز است كه از سه بخش غربی، مركزی و شرقی تشكیل شده است. البرز غربی مانند حصاری استان گیلان را در بر گرفته است و بلندترین قله آن در گیلان فك یا دلفك (آشیانه عقاب) نام دارد. جلگههای استان گیلان در میان دریا و كوهستان تا ارتفاع یك صد متری سطح دریا گسترش یافتهاند كه به سه قسمت عمده تالش، گیلان غرب و گیلان شرق تقسیم میشوند.
جمعیت :
۲,۲۴۱,۹۰۰
مساحت :
۱۴,۷۱۱ sq km
ارتفاع :
-۷ m
میانگین دما :
۱۵.۸ º C
آب و هوا
اقلیم سرزمین گیلان به آب و هوای معتدل خزری معروف است .كوهستان تالش با جهت شمالی، جنوبی و كوهستان البرز با امتداد غربی - شرقی، مانند سدی از عبور بخار آب دریای خزر و بادهای مرطوب شمال غربی به داخل ایران جلوگیری میكند و به علّت ارتفاع زیاد موجب بارندگیهای فراوان در استان گیلان میشود. تبخیر گسترده دریای مازندران ضمن افزایش رطوبت هوا در تابستان و كاهش آن در زمستان، میانجامد. از این رو، یخ بندان زمستانی در نواحی كنارهای دریا بسیار كم گزارش شده است. میزان بارندگی در استان گیلان به بادهای مرطوبی بستگی دارد كه در زمستان از شمال غرب در بهار از شرق و در تابستان و پاییز ازغرب میوزند. این بادها، هوای مرطوب دریا را به سوی جلگه گیلان میرانند و موجب بارندگیهای فراوان و طولانی میشوند. در سال ۱۳۷۵، میزان بارندگی در رشت ۴/۱۰۱۵ میلیمتر و تعداد روزهای یخبندان سالانه آن ۲۰ روز و روزهای بارانی آن ۵۶1 روز گزارش شده است. متوسط حداقل دمای رشت 6/3 درجه سانتیگراد و متوسط حداكثر دمای آن 20/9 درجه ثبت شده است.
تاریخ و فرهنگ
تاریخ گیلان تا شش قرن پیش از میلاد، یعنی تا زمانی كه تاریخ نگاران یونان، گوشههایی از تاریخ ایران را روشن كردهاند، تاریك و مبهم است و تنها با تكیه بر پارهای كاوشهای باستان شناختی میتوان گوشههایی از آن را روشن كرد. آثار به دست آمده از سرزمینهای سواحل جنوب دریای خزر به دوره پیش از آخرین یخبندان (بین ۵۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش) تعلّق دارند.
پیشینه تمدن گیلان به چند هزار سال پیشاز میلاد مسیح میرسد. در آن دوره «كاسی»ها برای دستیابی به زمینهای بهتر به نواحی دیگر مهاجرت كردند. درهمین زمان، گروهی از قومهای مهاجر از جمله آریاییها به علّت تغییر آب و هوا و افزایش سرمای قطبی به این منطقه كوچ كردند و از آمیزش مهاجران و ساكنان بومی منطقه، چندین قوم جدید تشكیل شد كه در این میان دوقوم «گیل» و «دیلم» اكثریت داشتهاند. در سده ششم پیش از میلاد، گیلانیان با كوروش هخامنشی متفق شدند و دولت ماد را سرنگون كردند. زمانی كه سلسله هخامنشی سرنگون شد، كشور به تصرف اسكندر و سپس سلوكیها درآمد. در زمان سلوكیان، فرمانروایان محلی گیلان، با استقلال كامل حكومت میكردند. در زمان ساسانیان، گیلان تا اندازهای استقلال خود را از دست داد. در زمان خلفای عباسی، علویان در كوهستانهای دیلم زندگی میكردند و میكوشیدند دست خلفای عباسی را از دیگر نقاط ایران كوتاه كنند. چنین بود كه بنای اتحاد دیلمیان و علویان پیریزی شد. در حدود سال ۲۹۰ هجری قمری، مردم گیلان و دیلم به مذهب شیعه روی آوردند. از همین دوره در تاریخ ایران سلسلههایی با منشاء گیلانی و دیلمی پدید آمدند. یكی از مهمترین این سلسلهها «آل بویه» بود. در قرن هشتم هجری «اولجایتو» مغول موفق شد به طور موقت بر این سرزمین پیروز شود.
گیلانیان در روی كار آمدن خاندان صفوی نقش مهمی ایفا كردند ولی در زمان سلطنت شاهعباس اوّل، گیلان استقلال خود را از دست داد. در سال ۱۰۷۱ هجری قمری شماری از قزاقان روس به قصد غارت به گیلان هجوم برده و دست به چپاول زدند. نادر شاه به علّت علاقه زیاد به افزایش قدرت نیروی دریایی، گیلان را مورد توجه جدی قرار داد.
گیلكها در پیروزی انقلاب مشروطه نیز سهی عمده داشتند و آنان در سال ۱۲۸۷ ه.ق پس از دو روز پیكارعلیه قزاقان محّمد علیشاه، تهران را فتح كردند. نقش مردم گیلان در نهضت مشروطه و جنبش میرزا كوچك خان جنگلی از نمونههای درخشان تاریخ این خطه است.
استان گیلان از نظر فرهنگی نیز یكی از مناطق ویژه ایران است كه مجموعهای از سنن دیرین و باستانی را پدید آورده است. زبان مردم گیلان نیز تحت تأثیر تنوع قومی، گویشهای گوناگون دارد كه مهّمترین آنها گیلكی، تالشی و دیلمی است.
