|
گفته میشود كه شهر قم پیش از دوره اسلامی نیز وجود داشته است ولی گروهی اعتقاد دارند كه شهر قم بعد از اسلام بنا گردیده است. «كُم» نام حصار باستانی شهر قم بود و به همین لحاظ عربها این شهر را قم نامیدند. در زمان حمله عربها به ایران، قم از توابع اصفهان بود و همزمان با اصفهان فتح گردید. در سال ۲۴ -۲۳هجری قمری، ابوموسی اشعری بخشی از سپاه تحت فرماندهی خود را روانه فتح قم نمود و این شهر در زمان عمر - خلیفه دوّم - به دست مسلمین فتح شد. با مهاجرت قبیله اشعری از كوفه به قم و اسكان آنها در این ناحیه، قم به تدریج به شهر تبدیل شد. بین اعراب اشعری و ساكنان زرتشتی قم پیوسته نزاع و درگیری درمی گرفت كه به شكست قطعی زرتشتیان و تسلط اشعریان مسلمان بر قم منجر شد. در قرون اوّلیه اسلام، علویان با بی رحمانه ترین وضع، تحت آزار و تعقیب حكام عباسی و اموی بودند. در میان شهرهای ایران، قم از مناطق مهمّی بود كه علویان پیوسته به سوی آن هجرت می كردند.
با حضور علویان در قم، این شهر به یك شهر علوی نشین تبدیل شد. مردم قم، مأموران را قاتل امام هشتم علی بن موسی الرضا (ع) می دانستند و به خواهر آن حضرت که در قم فوت و مدفون است عشق می ورزیدند و لذا با حكومت آن ناسازگاری میكردند و خراج نمی پرداختند. مأمون، «علی بن هشام» را با لشكر نیرومند به سوی شهر قم روانه كرد كه به قتل عام مردم و تخریب شهر منجر شد.
مردم قم پس از شنیدن خبر فوت مأمون دست به شورش زدند و با هجوم به داراالحكومه در سال ۲۱۶ ه.قعامل خلیفه را از شهر بیرون كردند. پس از مأمون، معتصم به خلافت رسید و سپاهی را برای دفع شورش به قم روانه كرد. این سپاه نیز شهر را به آتش كشید. بعد از این سركوبی، «محمد بن عیسی بادغیسی» به حكومت قم گماشته شد. این شخص سیاست آرامش با مردم را در پیش گرفت. با روی كار آمدن متوكل عباسی سیاست ضد علوی تشدید شد و مردم قم نیز به حمایت از «حسین كوكبی» شتافتند تا دولت علوی در محدوده طالقان، قزوین، زنجان و ابهر توسط وی تشكیل شود.
پس از متوكل، معتمد خلیفه عباسی، «موسی بن بغا» را مأمور نمود تا هم حسین كوكبی را سركوب كند و هم طغیان قم را فرو نشاند و مردم از ظلم و ستم خلفا و عاملان آن ها به امام یازدهم امام حسن عسكری (ع) توسل جستند. به طور كلی شورش و سركوب مداوم مردم قم تا زمان به قدرت رسیدن آل بویه كه خود از علویان بودند، ادامه یافت. در دوران این سلسله، شهر قم در ابعاد مختلف رشد و توسعه یافت. در دوره سلجوقیان تصدی امور مهّم سلجوقی توسط فرزانگان قمی، در عمران و ترقی شهر قم مؤثر شد. در حمله مغول شهر قم به كلی منهدم شد ولی پس از گرایش بعضی از حكام به اسلام مانند "سلطان محمد اولجایتو"شهر قم مورد توجه قرار گرفت. این شهر در دهههای پایانی قرن هشتم ه.ق مورد تهاجم "تیمور گوركانی" قرار گرفت و مردم شهر قتل عام شدند.
مقارن ظهور حكومت خاندانهای "قراقویونلو" و "آق قویونلو" و به ویژه در دوره صفویان قم مورد توجه قرار گرفت و به تدریج رو به شكوفایی نهاد. قم در سال ۹۰۹ ه.ق از مراكز مهّم فرهنگی و فقهی شیعه گردید وعلمای بزرگی در این شهر كرسی تدریس و تحقیق بنا نهادند و اهمیت زیارتی و مذهبی این شهر فزونی یافت.
در حمله افغانها، شهر قم خسارات سنگینی را متحمل شد و مردم قم نیز از نظر اقتصادی تحت فشارشدیدی قرار گرفتند. در دوره نادر شاه افشار نیز شهر قم متحمل خسارات فراوان شد و همچنین زمانی كه خاندانهای زند و قاجار برای تسلط بر ایران با یكدیگر جدال میكردند، شهر و مردم قم آسیب فراوان دیدند. درسال ۱۲۰۸ هجری قمری، قم تحت تسلط آغا محمّد خان قاجار در آمد. فتحعلی شاه پس از پیروزی بر دشمنان، به مرمت حرم و بارگاه حضرت معصومه (س) پرداخت. وی نذر كرده بود كه اگر بر دشمنان پیروز شود به عمران بارگاه آن حضرت بپردازد.
در سال ۱۲۹۴ هجری شمسی، هنگامی كه قشون روس وارد كرج شد، بسیاری از مردم تهران به قم مهاجرت كردند و موضوع انتقال پایتخت به قم نیز مطرح گردید، ولی سفارت خانههای روسیه و انگلیس با تحت فشارقرار دادن احمد شاه، طرح انتقال پایتخت را خنثی كردند. در همین زمان، توسط مهاجرین قم، «كمیته دفاع ملی» برای دفاع از میهن تشكیل شد. بدین ترتیب این شهر به یك مركز سیاسی و نظامی علیه روس و انگلیس تبدیل شد، ولی پس از درگیریهای متعددی، در سال ۱۲۹۴ هجری شمسی به اشغال نیروهای روس درآمد.
در حال حاضر، قم یكی از مراكز مهّم تشیع ایران و جهان است. وجود بارگاه باعظمت حضرت معصومه(س) و حوزه علمیه قم اهمیت مذهبی این شهر را بیش از پیش فزونی بخشیده و حوزههای علمی و آموزشی آن نیز توسعه یافته است.
| 
